Yozma topshiriqni rejalash va tahrirlash: ishni qayerdan boshlash kerak?
Mavzuni aniqlash, reja tuzish, qoralama yozish va yakuniy tahrirni izchil bajarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar.
Yozma topshiriq ko‘pincha matn yozishdan oldin qiyin tuyuladi. Buning sababi mavzu emas, vazifaning bir vaqtning o‘zida juda katta ko‘rinishidir. Talaba manba topishi, reja tuzishi, fikrini asoslab yozishi va belgilangan muddatga ulgurishi kerak. Ishni kichik bosqichlarga ajratish bu bosimni kamaytiradi. Avval topshiriq talablari o‘qiladi, keyin mavzu chegarasi belgilanadi va faqat shundan so‘ng material yig‘ishga kirishiladi.
Topshiriq shartini aniq tushunish
Birinchi navbatda hajm, topshirish sanasi, talab etilgan manbalar soni va rasmiylashtirish qoidalarini alohida yozib olish foydali. “Ta’limdagi raqamli texnologiyalar” kabi keng mavzu bir necha yo‘nalishga ketishi mumkin. Uni “Kasb-hunar ta’limida onlayn platformalardan foydalanish” tarzida toraytirish manba tanlashni ham, xulosa chiqarishni ham osonlashtiradi. Mavzu bo‘yicha bitta asosiy savol tuzilsa, keyingi har bir bo‘lim shu savolga javob berishi kerak.
Reja matn yozilgandan keyin qo‘yiladigan rasmiy ro‘yxat emas. U dalillar qaysi tartibda kelishini ko‘rsatadi. Odatda kirishda muammo va maqsad tushuntiriladi, asosiy qismda ikki yoki uch jihat tahlil qilinadi, xulosada esa natija umumlashtiriladi. Reja tuzishda qiynalganlar kurs ishi rejasini tuzish bo‘yicha yo‘riqnomadan tuzilmani tekshirish uchun foydalanishi mumkin.
Manbalarni tartibli yig‘ish
Internetdan topilgan birinchi matnni asosiy manba qilish xavfli. Darslik, ilmiy maqola, rasmiy hisobot va statistik ma’lumotlar muallifi hamda sanasi bilan qayd etilishi kerak. Har bir manba yoniga undan olinadigan asosiy fikrni bir jumlada yozib qo‘yish keyinchalik vaqt tejaydi. Sahifa raqami yoki aniq havola darhol saqlanmasa, iqtibos manbasini qayta topish qiyinlashadi.
Material ko‘payib ketganda hammasini matnga kiritish shart emas. Asosiy savolga xizmat qilmaydigan ma’lumot yaxshi bo‘lsa ham chetda qolishi mumkin. Ikki ishonchli dalil ko‘pincha beshta umumiy fikrdan kuchliroq. Qarama-qarshi nuqtai nazar uchrasa, uni ham qisqacha ko‘rsatish tahlilni xolis qiladi.
Qoralamani to‘xtamasdan yozish
Qoralama bosqichida har bir jumlani mukammallashtirishga urinish ish sur’atini pasaytiradi. Avval reja bo‘yicha asosiy fikrlar yoziladi. Bir paragrafda bitta markaziy g‘oya bo‘lishi, birinchi jumla shu g‘oyani tanishtirishi, keyingi jumlalar esa dalil yoki misol bilan ochishi kerak. Paragraf oxiridagi qisqa o‘tish jumlasi navbatdagi fikr bilan bog‘lanishni ta’minlaydi.
Qaysidir joy uchun dalil yetishmasa, qoralamada belgi qoldirib keyin manbaga qaytish mumkin. Bu usul yozish oqimini buzmaydi. Tayyor matnni esa topshiriq savoliga solishtirish zarur: har bir bo‘lim maqsadga xizmat qilyaptimi, takror gaplar bormi, xulosa asosiy qismda ko‘rsatilmagan yangi da’voni kiritmayaptimi?
Tahrirni uch bosqichda bajarish
Birinchi tahrir mazmunga qaratiladi. Fikrlar ketma-ketligi, dalillarning yetarliligi va bo‘limlar orasidagi nisbat tekshiriladi. Ikkinchi tahrirda jumlalar soddalashtiriladi: ortiqcha kirish so‘zlari, bir ma’noni takrorlaydigan iboralar va juda uzun gaplar qisqartiriladi. Uchinchi tekshiruv imlo, tinish belgilari, sarlavhalar, havolalar va fayl nomiga bag‘ishlanadi.
Matnni bir necha soatga chetga qo‘yib, keyin ovoz chiqarib o‘qish foydali. Muallif ko‘zi o‘rganib qolgan noqulay jumlalar shunda tezroq seziladi. Imkon bo‘lsa, boshqa odamdan faqat bitta savolga javob berishni so‘rash mumkin: “Matnning asosiy fikri nimadan iborat?” Javob rejalashtirilgan maqsadga mos kelmasa, kirish yoki xulosani aniqlashtirish kerak.
Vaqtni real taqsimlash
Topshirishdan oldingi kechani faqat yozishga qoldirish sifatni pasaytiradi. Masalan, besh kunlik muddatda bir kun talab va manbalarga, bir kun rejaga, ikki kun qoralamaga, oxirgi kun tahrirga ajratiladi. Katta ishlar uchun o‘quv matnlari bilan ishlash vositalari dastlabki tuzilma yoki tekshiruv ro‘yxatini tayyorlashda yordam berishi mumkin, ammo faktlarni tekshirish va yakuniy mazmun uchun muallifning o‘zi javobgar qoladi.
Yaxshi yozma ish birdan paydo bo‘lmaydi. Aniq savol, sodda reja, ishonchli manbalar va alohida tahrir vaqti birgalikda natija beradi. Ish jarayoni muntazam bo‘lsa, murakkab topshiriq ham boshqariladigan vazifaga aylanadi.